De nuraghe

Op SardiniŽ zijn in het landschap veel overblijfselen zichtbaar die uit de bronstijd stammen. De meest opvallende zijn de Domus de Janas, in de rots uitgehouwen grafkamers, de Tombe di Giganti en dolmens, megalithische graven, en vooral de nuraghi, torens van gestapelde rotsblokken en natuurstenen. ...I nuraghi significano fascino di Sardegna, oltre la natura vergine e sconfinata, oltre il mare. zegt Giovanni Lilliu, de meest vooraanstaande archeoloog die zich bezig heeft gehouden met de prehistorie van het eiland 1. Het fascinerende aan de torens is niet alleen de massieve structuur die duizenden jaren hebben overleefd maar ook het aantal; meer dan 6500 zijn er nog overgebleven op het eiland. Er zijn simpele torens en er zijn er met een complexe architectuur van meerdere torens die doet denken aan de middeleeuwse kastelen met hun muren, bastions en hoektorens, alleen dan hebben de nuraghi vooral ronde en gebogen vormen.

Wanneer en wie ze gebouwd hebben, wat voor functie ze hadden en wat voor relatie ze met elkaar en met hun omgeving konden hebben is onderwerp van veel onderzoek en discussie geweest. Het heeft ook wel geleid tot de meest fantastische theoriŽn over de nuraghi en de herkomst van de bouwers, wat op zich niet verwonderlijk is gezien het grote aantal nog bestaande torens. Maar het is vooral het wetenschappelijke onderzoek wat de meest betrouwbare antwoorden zal moeten geven op alle vragen. In dit artikel staat een overzicht van wat tot nu toe bekend is over de nuraghi, wanneer ze gebouwd werden, hoe de architectuur in elkaar zit, wat voor soorten nuraghi er zijn, waar ze voornamelijk voorkomen en wat voor functie ze hadden. Ook is er aandacht voor het onderzoek naar de nuraghi in de loop van de tijd en wat voor toekomst de nuraghi hebben.

Waar komt het woord nuraghe vandaan?

Het woord nuraghe komt van een pre-indoeuropees of sub mediterraan woord: nur. De betekenis is hol bouwsel of holle stapel stenen, en in het Sardische dialect wordt het woord nurra nog gebruikt voor hol of berg, hoop (van stenen of iets anders) 2. Het woord en afgeleiden daarvan komt veel voor in plaatsaanduidingen: nuraghe, nurake, nuraxi, nuracci, nuracu, nuragi, zoals in Nuraminis, Nuraxinieddu, Nurachi, Nurri en de streek Nurra bij Alghero. De meervoudsvorm is nuraghi maar ook nuraghes wordt wel gebruikt.

Dateringen van de nuraghi

Wanneer werden de nuraghi gebouwd? De archeologie maakt vooral gebruik van circumstantial evidence om vast te stellen wanneer een nuraghe op zijn vroegst in gebruik is geweest. Het bewijsmateriaal komt uit de opgravingen in en rond de nuraghe en bestaat voor een groot deel uit het afval dat de mensen achterlieten of uit de verbrandde resten uit vuurhaarden. Als deze resten organisch zijn kan daar een C14 dateringsmethode op worden toegepast, als deze anorganisch zijn, zoals aardewerk scherven, dan maken de archeologen gebruik van tipologische ordening. Via analoge vondsten elders waarvoor men een datering heeft verkregen kan men dan bij benadering vaststellen uit welke periode het gevonden aardewerk stamt. Voor de bronstijd kunnen deze dateringen bij benadering honderd jaar onjuist zijn, er is altijd een marge van onzekerheid.

Voor de datering is verder van belang uit welke laag het artefact (object) komt. Als deze onder een laag zit waarin een romeinse munt gevonden is dan kan met vrij grote zekerheid aangenomen worden dat het bewuste artefact (oorring, benen naald, obsidiaan snijwerktuig) van vůůr de romeinse tijd stamt. Het kan natuurlijk zijn dat de bodemlagen verstoord zijn door het graven van kuilen of door het ploegen van het land, dit is meestal in een doorsnede van de grond te zien.

Ook de evolutie in de architectuur van de nuraghi kan gebruikt worden voor een datering. Niet alleen de mate waarin de stenen bewerkt waren, of de complexiteit van de nuraghe, maar ook bijvoorbeeld technische details zoals de verhoudingen tussen de dikte van de muren en de grootte of hoogte van de ruimtes: naarmate de technieken verbeterden konden de bouwers met minder dikke muren toch grotere ruimtes uitsparen zonder de stabiliteit van de toren in gevaar te brengen 3. Er is ook veel gebruik gemaakt van datering door middel van obsidiaan hydratatie. Het vulkanische glas komt veel voor op de flanken van de Monte Arci. Relatief veel obsidiaan fragmenten zijn in de context van nuraghi teruggevonden in alle periodes 4.

Uiteindelijk levert het onderzoek een conclusie op over de datering van een nuraghe, wat meestal gebaseerd is op die van de oudste vondst in een opgraving, en die ook in verband wordt gebracht met de conclusies van andere onderzoeken zodat er een acceptabele consensus is ontstaan over de datering en de ontwikkelingen van de nuraghi in de loop van de bronstijd 5.

Voorafgaand aan de vroegste bronstijd, in het calcolithicum (kopertijd), waren er in SardiniŽ al vormen van megalithische bouwwerken. De voorlopers van de nuraghi worden proto- of pseudonuraghi genoemd. Deze onderscheidden zich van de nuraghe in de vorm terwijl de techniek van bouwen ongeveer dezelfde was. protonuraghi zijn bouwwerken van gestapelde stenen met een (onder-) doorgang en een soort platform die tot wel 6 meter hoog kon zijn 6. In de late kopertijd en de vroege bronstijd evolueerde de vorm van de proto-nuraghe zich tot die van de klassieke nuraghe, met een ronde kamer met koepelvormig gewelf in steen. Deze eerste fase wordt gedateerd van ca. 1800 tot 1500 voor Christus. Aanvankelijk schreef men de ontwikkeling van de nuraghe met koepel-vormige kamer (tholos) toe aan de contacten met de Myceense en MinoÔsche wereld. Uit onderzoek is echter gebleken dat dit beeld genuanceerd moet worden. Er bestonden al tussenvormen van protonuraghi en nuraghi (Monte Baranta, Bruncu Madugui) als gevolg van autonome ontwikkelingen of beÔnvloeding vanuit de west-Europese megalithische culturen en er zijn analoge bouwvormen en ontwikkelingen gevonden op Corsica (torreano) en de Balearen (talaiots). Op SardiniŽ zette de ontwikkeling van megalithische bouwwerken door tot het de uiteindelijke vorm van de nuraghe met koepelvormige kamer bereikte 7. Een voorbeeld van een vroege nuraghe is die van Duos Nuraghes bij Borore, gedateerd op ca 1800 voor Chr 8. De centrale toren van Su Nuraxi bij Barumini, die tot het oudste deel behoort van de complexe nuraghe, wordt met C14 gedateerd op ca 1500 voor Chr, de aanvang van de tweede fase van de nuraghe tijd. De toren is geschat op 20 meter hoogte en bestond uit drie boven elkaar geplaatste kamers met tholos gewelven 9.

In de bronstijd hebben zich twee dramatische ontwikkelingen voorgedaan die hun invloed hebben gehad op het oostelijke Middellandse zeegebied met een weerslag op het westen en SardiniŽ. De eerste betreft de ondergang van de paleisculturen van de MinoÔsche periode en de opkomst van de Myceense cultuur tussen 1500 en 1400 voor Christus, de tweede gebeurtenis was de golf van invallen door de Zeevolkeren in Egypte rond 1200 voor Christus en de ondergang van de Myceense paleiscultuur 10. Op SardiniŽ ontstonden vanaf ongeveer 1200 voor Christus de complexe nuraghi: bij of rond een centrale nuraghe bouwde men een of meerdere torens, met of zonder een kleine binnenplaats, en later al dan niet versterkt tot bastions met voormuren en secundaire torens. Lilliu noemt deze periode La bella etŗ dei nuraghi, het hoogtepunt van de nuraghe cultuur 11. Men schat dat van de 6500 overgebleven nuraghi ongeveer 2000 behoren tot het type complexe nuraghe.

Vanaf ongeveer 900 voor Christus, wanneer de contacten met het oosten weer intensiever worden door de komst van de sirisch-palestijnse en fenicische kooplieden, veranderen op SardiniŽ de politiek-economische-sociale verhoudingen en neemt het belang van de nuraghe af en nam die van de nuraghe-dorpen toe 12. Nieuwe nuraghi bouwde men niet meer en bestaande nuraghi werden alleen nog maar hersteld, zoals men heeft kunnen vaststellen bij bijvoorbeeld nuraghe Genna Maria 13.

De architectuur van de nuraghe

De nuraghi zijn gebouwd van natuursteen, al dan niet bewerkt om een gladder oppervlak te krijgen of een betere pasvorm. De stenen werden gestapeld, zonder gebruik te maken van cement of klei. Aan de basis, de funderingen, legden de bouwers de grotere stenen en naar de top toe steeds kleinere. Het aangezicht in zijn meest simpele vorm is die van een konisch toelopende ronde toren met afgeplatte bovenzijde. Door de wijze van stapelen, waarbij de volgende laag stenen enigszins verschoven ligt ten opzichte van de laag daaronder, is er een diagonaal lijnen patroon te zien in de muren. De muren kunnen een paar meter dik zijn. De ruimtes tussen de grotere stenen werden opgevuld met kleinere stenen. Aan een zijde bevind zich de toegang, meestal aan de zuid of zuidoost kant. Deze toegang werd verkregen door het uitsparen van een opening in de muur. Aan de bovenzijde plaatste men een grote plattere steen. Deze bovendorpel draagt in het midden geen gewicht van de muur erboven. Door de manier van stapelen worden de krachten afgebogen naar de zijkanten van de deuropening. Vlak boven de bovendorpel kon dan een driehoekige opening gelaten worden waar licht en lucht naar binnen viel.

De deur gaf toegang tot een korte gang die tot de centrale kamer liep. Deze centrale kamer is rond en heeft een koepelvormig gewelf dat verkregen werd door het stapelen van lagen stenen in een steeds kleinere cirkel. Dit gewelf, tholos ofwel valse koepel genoemd in de architectuur, houdt zichzelf in stand . In de punt van de koepel werd de laatste opening afgesloten door een steen, die ook meteen de vloer van de erboven liggende kamer vormde.

Aan de verhoudingen van de diameter en dikte van de muren ten opzicht van de hoogte van de centrale kamer kon men afleiden dat de architectuur van de nuraghe steeds verfijnder werd in de loop van de tijd 14.

In de binnenmuur van de centrale kamer zijn soms niches uitgespaard die naar boven toe taps toelopen als een langwerpige driehoek. Het aantal niches verschilt per nuraghe. In de complexe of grote nuraghes kon de centrale kamer ook voorzien zijn geweest van een houten platform zodat er een extra verdieping ontstond. Er zijn ook nuraghi waar zich extra openingen op drie of vier meter hoogte in de centrale kamer bevinden die naar hoger gelegen gedeeltes of geheime kamers en gangen leiden, vaak niet meer intact. De bovenverdiepingen of het platform van een nuraghe konden bereikt worden via een opgaande gang of trap die binnen in de dikke muur omhoog loopt. Deze trap bevind zich meestal direct links van de ingang, en er tegenover zit vaak nog een niche die aangeduid wordt als de plek van de wachter (guardiano). In sommige nuraghi zijn er openingen naar buiten toe gelaten als een soort schietgaten. Hierdoor kon licht en lucht naar binnen komen.

gestileerde plattegrond van een doorsnee nuraghe
gestileerde plattegrond van
een doorsnee nuraghe

De bovenkant van de toren was een platform. Door extra grote stenen die over de rand uitstaken werd een overhangend platform verkregen. Deze stenen zijn overal rond de belangrijke nuraghi teruggevonden waardoor een reconstructie mogelijk is. Ongetwijfeld was er een borstwering, in hout of klei en in sommige gevallen misschien ook wel van steen. Bij de complexe nuraghi vormden de additionele torens (van twee verdiepingen) vaak een groot platform waar de centrale toren boven uitstak 15.

Hoe bouwde men de nuraghi?

Over hoe de nuraghi gebouwd werden is weinig bekend. Geschreven bronnen bestaan er niet uit deze periode. Wat we weten moet komen van aanwijzingen uit de architectuur van de nuraghi zelf en wat we weten van de technieken uit de periode van de bronstijd. Het soort steen dat voor de nuraghe gebruikt werd is bepaald door de steensoorten die in de directe omgeving voorhanden zijn. De meest duurzame steensoort, basalt, is in ruime mate aanwezig in de meeste delen van SardiniŽ. Maar er werden ook mergelstenen gebruikt voor bijvoorbeeld nuraghe Genna Maria, die onderhevig aan weer en wind uiteindelijk minder duurzaam bleken. De grootste en zwaarste stenen werden gebruikt voor de basis, de eerste twee to zes meter hoogte. Naarmate men hoger kwam namen de dimensies en dus het gewicht van de stenen af. Verondersteld wordt dat voor het positioneren van de eerste lagen en vooral de bovendorpel van de deur een hefboom of hefwerktuig gebruikt moet zijn 16. Aan de buitenzijde van enkele nuraghi zijn gaten gevonden tot wel een meter diep, dertig centimeter in doorsnede, die doen vermoeden dat aan de buitenzijde een soort opgaande constructie werd geplaatst die tot de eerste verdieping reikte waarover men de stenen aandroeg voor de bouw van de bovenverdiepingen 17. Webster maakt in zijn boek een berekening van het aantal manuren dat nodig is om een nuraghe van gemiddeld 3000 blokken steen te bouwen, inclusief het vinden van de juiste stenen, het vervoer, het aanpassen en de bouw zelf. Webster komt uit op 3600 mandagen werk, en gezien de beschikbare mankracht (40 mandagen per huishouden per jaar) berekent hij een bouwtijd van twaalf jaar 18.

Tipologie van de nuraghi

In de architectuur van de nuraghe wordt een onderscheid gemaakt in simpele, enkelvoudige nuraghi (monotorre) en complexe, meervoudige nuraghi (polilobati). De enkelvoudige nuraghi kunnen weer onderscheiden worden naar aantal niches in de centrale kamer, of al dan niet een opgaande trap in de muren, en de mate waarin de stenen voor de bouw bewerkt zijn en de verhoudingen tussen dikte, diameter en hoogte van de constructie en de ruimtes. De oudste bouwwijze is die van poligonale vormen die inelkaar gepast werden zoals het uitkwam. Vanaf ongeveer 1500 werd de techniek verfijnder en gebruikte men bewerkte stenen die regelmatiger en rechthoekiger waren, de zogenaamde T-vorm 19. Ook werden de centrale kamers groter, hoger en de muren relatief dunner.

De meervoudige nuraghi worden onderscheiden naar het aantal torens dat aan de oorspronkelijke toren werd toegevoegd: bilobato (twee torens) trilobato (drie torens), quadrilobato (vier torens) tot zelfs zeven torens. Vaak werden de complexe nuraghi ook nog uitgebreid met een verdedigingsmuur met lagere torens (vb Barumini, Nuraghe Losa) waardoor een complex tot uit wel 17 torens kon bestaan (Nuraghe Arrubiu) 20. In deze toegevoegde torens zitten vaak aan de buitenzijde schietgaten.

Webster onderscheid in de periode van 1300-900 drie typen: Class I nuraghe-dorpen met een enkelvoudige nuraghe, Class II complexe nuraghi met daaromheen een nuraghe dorp en Class III complexe nuraghi met versterkte muren en additionele verdedigingsmuren met bastions en torens. Onder deze laatste klasse rekent hij Su Nuraxi, Nuraghe Losa, Genna Maria en andere 21.

Geografische spreiding en geologische ligging: de nurografische kaart.

Voor een overzicht van nuraghi op SardiniŽ zie de pagina Nuraghi met Google Maps en de pagina met de lijst van Nuraghi.

Eigenlijk zijn nooit alle nuraghi echt geteld volgens Manca en veel nuraghi zijn nooit in kaart gebracht 22. Diverse archeologen hebben kaarten opgesteld van gebieden met de meeste nuraghi, zoals van de Nurra of van de Marghine 23. De spreiding van de nuraghi is gemeten in densiteit per vierkante kilometer. Daaruit blijkt dat de meeste nuraghi voorkomen in het noordwesten (Nurra, Alghero, Sassari), het middenwesten van SardiniŽ (Planargia-Marghine) en in de streken van de Marmilla, de Trexenta, de Sarcidano.

Onderzoek naar de relatie van de plaats van de nuraghe ten opzichte van de dichtste waterbron in de buurt leverde op dat 51,1% van de bouwwerken op minder dan 250 meter afstand van water staan 24.

Wat aan deze onderzoeken opvalt is dat in bepaalde streken weinig nuraghi voorkomen. De streken met de minste nuraghi bevinden zich in het uiterste noorden (Olbia, Santa Teresa di Gallura) en het zuiden (het berggebied van de Iglesiente, de vlakte van de Campidano en de streek Sarrabus bij Cagliari). Dit zou meerdere oorzaken kunnen hebben. De Campidano, de grootste en meest vruchtbare vlakte van SardiniŽ, heeft weinig nuraghi, maar andere vruchtbare streken zoals de Nurra en het schiereiland van Sinis weer meer. Een voorwaarde voor de bouw van de nuraghe is de aanwezigheid van rotsen en stenen die geschikt zijn om te gebruiken, en die zouden schaarser zijn op de laagvlaktes of in bepaalde gebieden te hard zijn, zoals graniet, om goed gebruikt te kunnen worden 25. Het is ook goed mogelijk dat nuraghi in de laagvlaktes sneller ontmanteld zijn in de loop van de eeuwen. Een andere reden voor het weinig voorkomen van nuraghi zou kunnen zijn dat de bevolkingsgroepen die in een bepaalde streken leefden niet de gewoonte hadden nuraghi te bouwen, wat het geval zou kunnen zijn geweest in het noorden van SardiniŽ, waar Corsi en Balari woonden, respectievelijk van Corsica en van de Balearen. Nog een reden kan de lage bevolkingsdichtheid in berggebieden zijn, in het binnenland van SardiniŽ, maar ook in de streek van de Iglesiente. (vervolg...)

Noten

1 Lilliu 2006, p. 34
2 Lilliu 2003: p. 562, Lilliu 2006: p. 36
3 Michels 1987: p. 167 e.v., Lilliu 2006: p. 39
4 zie Renfrew and Bahn voor de methodes gebruikt in de archeologie. Michels 1987: p. 119-125
5 vgl Michels 1987 met betrekking tot de Nuraghe Toscono: p.167, hij geeft een datering van ca 900 v Chr)
6 Lilliu 2003: p. 203-214
7 Lilliu 2003: p. 317-318. Melis 2003: p. 8-10 , Melis hanteert een iets andere periodisering met honderd jaar verschil. Webster 1996: p. 92
8 Webster 1996: p. 94
9 Lilliu 2003: p. 370, 371
10 Biers 1996: p. 23-96. Lilliu 2003: p. 365,366, 411, 412
11 Lilliu 2003: p. 413. Melis 2003: p. 17
12 zie Michels 1987: een onderzoek naar nuraghe dorpen in de streek Marghine met sporen vanaf de periode van 900 voor Chr.
13 Webster 1996: p. 157-159
14 Lilliu 1982: p. 34-35
15 De informatie in deze paragraaf over de architectuur komt voornamelijk uit Lilliu 2003: p. 571-590. Melis 2003: p. 12-17 ter ondersteuning van de eigen observatie. Ook in de andere literatuur bronnen komen beschrijvingen voor die steeds ongeveer dezelfde strekking hebben.
16 Manca 2004: p.16,17
17 Lilliu 2003: p. 591. Lilliu 2006: p. 39
18 Webster 1996: p. 95-96
19 Lilliu 2003: p. 579,580
20 Lilliu 2003: p. 582 e.v.. Lilliu 1987: p. 62-85. Melis 2003 p. 17-22
21 Webster 1996: p. 110-125
22 Manca 2004: p. 8
23 Een zo'n onderzoek is van Alberto Moravetti in Moravetti 1992
24 Lilliu 2003: p. 562 e.v., vgl. Michels 1987 de locatie van de nuraghi in de streek Marghine ten opzichte van de bekende waterbronnen op p.9
25 Webster 1996: p. 98

Laatst gewijzigd 04/01/2015

Reisgids mee?

Download Reisgids
Tamuli
©2017 Tharros.info Sitemap Privacy Contact