In de zevende en zesde eeuw voor Christus vonden op Sardinië belangrijke veranderingen plaats als gevolg van de zich wijzigende omstandigheden in het oostelijke Middellandse Zeegebied en de opkomende macht van de belangrijkste kolonie van Tyrus: Karthago. Deze veranderingen hadden het karakter van een secundaire (tweede golf van) kolonisatie gericht op het directe achterland van de bestaande kolonies, deels ingezet door deze Fenicische nederzettingen zelf en deels versterkt door de ontwikkelingen in het oosten ¹. Sardinië was aan het einde van de zesde eeuw Punisch geworden. Punisch is een romeinse verbastering van het woord Phoinike waar de Grieken de Feniciërs mee aanduidden.

Karthago versus Sardinië

De Fenicische steden in Libanon raakten steeds meer geïsoleerd van het westen. Dit had drie belangrijke oorzaken. De eerste was de agressieve politiek van de Assyriërs, die gericht was op dominantie in het Midden-Oosten en Egypte wat een bedreiging vormde voor de zelfstandigheid van de Fenicische stadstaten. De tweede reden was de toenemende inflatie van de zilverprijs, veroorzaakt door de grote toestroom van dit metaal via Tyrus naar het oosten waardoor de lange reizen naar Spanje op den duur niet meer lonend waren. Tenslotte, de derde reden, door de succesvolle kolonisatie door de Grieken van Sicilië en Zuid-Italië werden de lange afstandsreizen moeilijker ². Op de helft van de zesde eeuw voor Christus, rond 540, begon Karthago met de onderwerping van de Fenicische koloniën; eerst op Sicilië en daarna op Sardinië. Waar Malchus (ook wel Malko geschreven volgens de bronnen de generaal van het leger van Karthago) in Sicilië slaagde in zijn opzet de Fenicische nederzettingen te onderwerpen, leed hij echter op Sardinië een nederlaag tegen de gecombineerde krachten van de Fenicische steden en de proto-Sarden, die niet van zins waren zich te onderwerpen ³. In de archeologische vondsten zijn als bewijs hiervoor inderdaad sporen van destructie aangetroffen, zoals in Monte Sirai, dat rond die tijd verlaten werd ⁴. Uiteindelijk lukte het Karthago om controle te krijgen over de Fenicische nederzettingen op Sardinië. Twee belangrijke gebeurtenissen uit de laatste decennia van de zesde eeuw worden in de bronnen genoemd die van belang waren voor Sardinië en die er op duiden dat Sardinië onder Karthaags bestuur kwam te vallen. De eerste is de zeeslag in de Sardijnse Zee (Mar Sardonio) van de Karthagers tegen de Fokeeërs waar Herodotos gewag van maakt en de tweede het verdrag van Karthago met Rome van 509 voor Christus dat genoemd wordt door Polybius.

De Fokeeërs, die al eerder Massalia (Marseille) en Alalia (Corsica) gesticht hadden, werden door de Perzen uit Klein-Azië verdreven. Ze vestigden zich na omzwervingen op Corsica en maakten de Tyrheense zee onveilig met hun piraterij op Etruskische en Punische (en dus ook Sardische) schepen. Karthago en de Etrusken vielen gezamenlijk de Grieken aan in een zeeslag, de eerste die door de geschiedschrijvers is vastgelegd en bekend staat als de slag in de Zee van Sardinië. Hoewel de Grieken de overwinning opeisten verlieten de Fokeeërs Corsica voorgoed en vestigden zich in Zuid-Italië (Velia, nu nog een archeologische site op het Italische vasteland) ⁵.

In het verdrag tussen Karthago en Rome van 509 voor Christus stond dat de Romeinen geen voet aan wal mochten zetten op Sardinië en geen handel mochten drijven, wat door archeologen en historici als bewijs wordt gezien dat Sardinië definitief onder Karthaags bestuur viel ⁶. Sardinië zou onder deze Punische overheersing blijven tot 238 voor Christus, en slechts eenmaal wordt gewag gemaakt van een algemene opstand tegen de Karthagers in 368 voor Christus ⁷ .

Architectuur en urbanisatie

In de punische tijd zette de urbanisatie van de Fenicische nederzettingen door. Muren werden rond de stadjes gebouwd met bastions voor de verdediging en tempels werden in steen opgericht ⁸. Doordat het de Karthagers niet lukte het hele eiland aan hun controle te onderwerpen richtten ze veel militaire steunpunten op die het binnenland en de daar wonende Sarden onder controle moesten houden. Tevens probeerden ze in het ertsrijke gebied rond Iglesias de bevolking aan hen te binden door de oprichting van een tempel gewijd aan Sid, ook wel Sardus Pater genoemd, de belangrijkste godheid van de protosarden (Tempel te Antas) ⁹.

De tophet bleef een belangrijk heiligdom waar in de punische tijd veel gebruik van werd gemaakt. Veel steles (grafzuilen) dateren juist van de punische tijd ¹⁰. Het Punische spectrum van goden omvatte Tanit (de punische naam voor Astarte), Melqart (vgl. Baal) en Eshmun. Uit de punische tijd stammen ook de grafkamers die in Sulcis (Sant'Antioco) een uitgebreid doolhof aan catacomben vormen en die zelfs tot in de 20ste eeuw nog in gebruik waren als woning voor de armen ¹¹. Ook nabij Tharros zijn soortgelijke grafkamers te zien die echter al deels ingestort zijn met de rotswand waar ze uitgehouwen zijn.

Economie in de punische tijd

Volgens de Romeinen werden de landbezitters onder het Karthaags bewind gedwongen om alleen granen te verbouwen en was de aanplant van fruitbomen, olijfbomen en druiveranken verboden. Mogelijk dat dit bericht uit de Romeinse historische geschriften propagandistisch bedoeld was om de Puniërs in een kwaad daglicht te stellen. In ieder geval was Sardinië voor Karthago van belang voor het leveren van graan zoals dat later ook voor Rome het geval was ¹². Bijzonder uit deze tijd is de produktie van sieraden in goud en zilver en diverse soorten edelstenen (gebruik van jasper, koraal) uit Tharros die overal in het westelijke deel van het Middellandse Zeegebied zijn teruggevonden. Een deel hiervan is gelukkig gespaard gebleven van de plunderingen door de onvermijdelijke schatgravers die uit de punische grafkamers veel geroofd hebben en is nog te bewonderen in de diverse musea waaronder het British Museum in London¹³.

De Romeinen namen Sardinië over in 238. Ze hadden daarvoor eerst een oorlog uitgevochten met Karthago, de Eerste Punische oorlog. Een jaar na het einde van de oorlog brak er een opstand uit onder de Karthaagse huurlingen. Ze zorgden ervoor dat de Romeinen op vreedzame wijze het eiland konden bezetten.

Toen ze Sardinië in handen kregen, kregen de Romeinen een ontwikkelde stedelijke cultuur en infrastructuur in handen. Voor de Romeinen was Sardinië samen met Sicilië de graanschuur voor de stad Rome totdat ze Egypte veroverden. De Fenicisch-Punische cultuur bleef vrij sterk op Sardinië ook onder het Romeinse bestuur. Tharros, Nora en Monte Sirai zijn nu archeologische sites waar de architectuur en stadsplanning nog te zien is terwijl Karalis is uitgegroeid tot de huidige hoofdstad van Sardinië, Cagliari.

Voetnoten:

¹ Barreca 1974, p.46; Sheratt and Sheratt 1993, p. 370-371
² Markoe 2000, p.140-143 ; Bunnens 1983, p. 191 ; Frankenstein 1979, p.291 ; Bondì 2000, p. 57 e.v.
³ Barreca 1974, p. 57; Moscati 1985, p. 147 ; Bondì 2000, p. 63-65
⁴ Barreca 1974, p. 58
⁵ Barreca 1974, p. 63; Moscati 1985, p. 148, Morel 2000, p. 21-25; Gras 2000, p.37-43; Colonna 2000, p. 47-53
⁶ Barreca 1974, p. 64 ; Moscati 1985, p. 148 ; Fantar 2000, p. 84
⁷ Barreca 1974, p. 69-70 ; Moscati 1985, p. 150
⁸ Barreca 1974, p. 142; Moscati 1985, p. 149
⁹ Barreca 1974, p. 142 en 244 e.v.; Moscati 1985, p. 149
¹⁰ Barreca 1974, p. 232; Moscati 1985, p. 161; Tronchetti 1995, p. 3-11
¹¹ Moscati 1985, p. 162-163
¹² Moscati 1985, p. 251
¹³ Moscati 1985, p. 183

Bibliografie

1. Barreca, F. 1974: La Sardegna fenicia e punica, Sassari
2. Bondì 2000: Fenici e punici nel Mediterraneo occidentale tra il 600 e il 500 a C, in: Maxe, La battaglia del Mare Sardonio, Cagliari-Oristano pp. 57-72
3. Bunnens, G. 1983: Considerations geographiques sur la place occupée par la Phénicie dans l'expansion de l'empire Assyrien, in: ed. E. Gubel, E. Lipinski, B. Servais-Soyez, Studia Phoenicia I-II, Leuven, p. 169-193
4. Colonna, G. 2000: I Tyrrhenoi e la battaglia del Mare Sardonio in: Maxe, La battaglia del Mare Sardonio, Cagliari-Oristano, p. 47-56
5. Fantar, M.H. 2000: Carthage au temps de la bataille de la Mer Sardonienne, in: Maxe, La battaglia del Mare Sardonio, Cagliari-Oristano, pp. 73-84
6. Frankenstein, S. 1979: The Phoenicians in the far west. A function of Neo-Assyrian imperialism, in: ed. M.T. Larsen, Power and Propaganda. A symposion on ancient empires, Copenhagen
7. Gras, M. 2000: La battaglia del Mare Sardonio, in: Maxe, La battaglia del Mare Sardonio, Cagliari-Oristano, pp. 37-46
8. Markoe, G.E. 2000, Peoples of the past Phoenicians, London
9. Morel, J.P. 2000: Les Phoceens et la mer Tyrrhenienne au VIe siecle, in: Maxe, La battaglia del Mare Sardonio, Cagliari-Oristano, pp. 19-36
10. Moscati, S 1985: Italia Punica, Milano
11. Sherratt, A.G. & E.S. Sherratt 1993: The growth of the Mediterranean economy in the early first millenium B.C., in: World Archeaology 24, p. 361-378
12. Tronchetti, C. 1995: Il tophet di S. Antioco e le sue stele, Sant'Antioco

Vorige pagina Top Volgende pagina

Index Sardinië

Sardinië, een introductie De prehistorie op Sardinië De bronstijd op Sardinië: Het fenomeen van de nuraghi De Feniciërs op Sardinië De Punische overheersing van Sardinië De Middeleeuwen. Van Vandalen tot de Spaanse Aragonezen. Van het Koninkrijk Sardinië naar nu Cultuur van Sardinië De natuur op Sardinië Reisinformatie voor Sardinië