Een belangrijke fase in de prehistorie voor Sardinië was de komst van de Fenicische kooplieden. Wanneer en hoe is ook deel van de vraagstukken die de archeologen, geschiedschrijvers en oudheidkundigen bezig houdt. Wanneer kan men spreken van een Fenicische aanwezigheid op Sardinië? In welke vorm was dat? Wat de Feniciërs aantroffen was de 'nuraghe-cultuur', stamverbanden die elk in hun eigen gebied regeerden. Ook was Sardinië geen onbekend gebied voor de kooplieden.

De ontwikkeling van de Fenicische handel

In de bronstijd waren er al contacten tussen Sardinië en het oostelijke deel van het Middellandse Zeegebied. Myceens aardewerk van de late Bronstijd dat op Sardinië is teruggevonden is daarvoor een sterke aanwijzing ¹. Na ongeveer 1200 voor Christus, met het wegvallen van de paleisculturen in Mycene en Kreta, bleven met name Cypriotische kooplieden directe of indirecte handel met Sardinië drijven ². Pas rond de tiende eeuw voor Christus trad Tyrus in Fenicië (Phoenicia, het huidige Libanon) naar voren als belangrijkste stadstaat in de handel, daarmee stadstaten als Sidon, Sarepta en Byblos (Gebal) voorbij strevend. Hoewel men in het algemeen spreekt van Feniciërs (ook wel als Phoeniciërs geschreven), kwamen de kooplieden niet alleen van die streek maar ook uit andere Syrisch-Palestijnse gebieden. De eerste aanwijzing van een Fenicische expansie naar het westen kwam van Cyprus toen Tyrus de kolonie van Kition (Kittim) stichtte. Van daar uit drongen de Feniciërs steeds verder naar het westen door, via Kommos (Kreta) tot in Spanje ³.

Kaart van de Middellandse Zee met de belangrijkste zeeverbindingen tussen de Fenicische nederzettingen.

De Feniciërs in het westelijke Middellandse Zeegebied

Het is dan ook aannemelijk dat pas in de achtste eeuw voor Christus de Feniciërs hun eerste permanente nederzettingen stichtten op Sardinië: Tharros, Bithia, Sulcis (Sant'Antioco), Nora en Karalis (Cagliari). Ze legden de basis voor een handelsnetwerk in het hele westelijke deel van de Middellandse Zee; in Spanje (Huelva en Gades/Cadiz), Noord-Afrika (van Utica in Tunesië tot Lixus in Noord-Marokko), Malta, Sicilië (Motya, Panormus/Palermo). De drijfveer voor deze expansie van de Feniciërs lag deels in de lucratieve handel in zilver met Zuid-Spanje, die aan de Assyriërs doorverkocht werd, en deels in de handel in luxe goederen uit het oosten waardoor de kooplieden zich een plaats in de regionale handels netwerken konden verwerven ⁴. Vandaar dat nederzettingen als Sulcis, Pithekoussai (Ischia) en Motya ook wel "ports of trade" of "ports of call" genoemd worden waar naast Feniciërs ook Griekse kooplieden (Euboiers en later ook andere) actief waren ⁵. In deze periode van expansie die samenviel met de Griekse kolonisatie van Sicilië en Zuid-Italië (Groot-Griekenland), waren de Feniciërs niet uit op territoriale bezittingen maar juist uit op handel en vreedzame coexistentie met de inheemse bevolking ⁶.

Fenicische nederzettingen op Sardinië

Het belangrijkste bewijs van de stichting van nederzettingen komt van de openlucht heiligdommen (gewijd aan Astarte) die opgegraven zijn in Tharros, Nora, Sulcis, en ook elders voorkomen, Motya (Sicilië), Karthago (Tunesië). De tophet, zo genoemd met een van oorsprong hebreeuws woord overgenomen uit een bijbelse passage over een vergelijkbaar openlucht heiligdom, bevatte urnen met offerresten bestaande uit as en verbrandde beenderen van kinderen en dieren. In een latere tijd werden ook votief stenen (stele's) met reliëfs bijgezet. Door deze resten kon men dateringen geven voor de oudste deposities en neemt men aan dat deze overeenkomen met de oudste aanwezigheid van de Feniciërs ⁷.

Belangrijk voor de stichting van nederzettingen was ook de oprichting van tempels gewijd aan Melqart (de god van de stad Tyrus), waarvan sporen teruggevonden zijn in Gades (Cadiz), of van tempels gewijd aan Astarte die van Cypriotische oorsprong was 8. Astarte is door de Grieken later vereenzelvigd met Aphrodite.

Veel resten van Fenicische bouwwerken zijn er niet meer te zien. Meest betreft het voorwerpen en beelden die gevonden zijn en in de diverse musea tentoongesteld worden. Vooral van belang is de steen van Nora met de oudste bekende inscriptie van de naam van Sardinië (SRDN) die gedateerd wordt op de negende eeuw voor Christus, en die te bezichtigen is in het Archeologisch Museum te Cagliari ⁹. Verder zijn in Tharros en in Sulcis de tophet te zien. In Tharros is deze op de resten van een nuraghe-dorp gesticht.

Voetnoten:

¹ Markoe 2000, p.21, 177
² Mathäus 2000, p. 48-49; Sherratt & Sherratt 1993, p.364-365
³ Sherratt & Sherratt 1993, p.364; Karageorghis 1999, p.186-189; Aubet 1993, p.42 e.v.; Markoe 2000, p.173; Niemeyer 1989, p.20
⁴ Markoe 2000, p.180; Sherratt & Sherratt 1993, p. 363; Mathäeus 2000, p. 56-57; Frankenstein 1979, p. 280-283
⁵ Sherratt & Sherratt 1993, p. 368; Markoe 2000, p. 179; Frankenstein 1979, p. 278; Coldstream , p.263-264; Buchner , p.279; Botto 1989, p.235,241
⁶ Markoe 2000, p. 177
⁷ Aubet 1993, p. 216,217;Markoe 2000, p. 132, 136
⁸ Markoe 2000, p. 89, 130, 139; Röllig 1979, p. 20; Niemeyer 1989, p. 7 e.v.
⁹ Guzzo Amadasi 1967, p. 83 noot over de datering van de stele van Nora gevonden in 1773

Bibliografie

1. Aubet, M.E. 1993: The Phoenicians and the West. Politics, Colonies and Trade, Cambridge [first published in Spanish, 1987]
2. Botto, M. 1989: Considerazioni sul commercio fenicio nel tirreno nell'VIII e nel VII secolo a. C., in: Istituto Universitario Orientale Annali Archeologia e Storia Antica XI, Napoli
3. Buchner, G. 1979: Die Beziehungen zwischen der euboïschen kolonie Pithekoussai auf die Insel Ischia und dem nordwestsemitischen Mittelmeerraum in der Zweiten Hälfte des 8. Jhr v. Chr., in: ed. H.G. Niemeyer, Phönizier im Westen, Köln, p. 277-298
4. Coldstream, J.N. 1979: Greeks and Phoenicians in the Aegean, in: ed. H.G. Niemeyer, Phönizier im Westen, Köln, p. 261-272
5. Frankenstein, S. 1979: The Phoenicians in the far west. A function of Neo-Assyrian imperialism, in: ed. M.T. Larsen, Power and Propaganda. A symposion on ancient empires, Copenhagen
6. Guzzo Amadasi, M.G. 1967: Le iscrizioni fenicie e puniche delle colonie in occidente, Roma
7. Karageorghis, V. 1999: Cyprus, in: The Phoenicians, ed. S. Moscati [first published on the occasion of the exhibition The Phoenicians at the Palazzo Grassi Venice 1988], New York, pp. 185-198
8. Markoe, G.E. 2000, Peoples of the past Phoenicians, London
9. Matthäus, H. 2000: Die Rolle Zyperns und Sardiniens im Mittelmeerischen interaktionsprozess während der Späten Zweiten und Frühen ersten Jahrtausends v. Chr., in: Der Orient und Etrurien, Roma
10. Niemeyer, H-G 1989: Das frühe Karthago und die phönizische Expansion im Mittelmeerraum, Als öffentlicher Vortrag der Joachim Jungius-Gesellschaft der Wissenschaften gehalten am 31. Mai 1988 in Hamburg, Göttingen
11. Röllig, W. 1979: Die Phönizier des Mutterlandes zur Zeit der Kolonisierung, in: ed. H.G. Niemeyer, Phönizier im Westen, Köln, p. 15-28
12. Sherratt, A.G. & E.S. Sherratt 1993: The growth of the Mediterranean economy in the early first millenium B.C., in: World Archeaology 24, p. 361-378

Vorige pagina Top Volgende pagina

Index Sardinië

Sardinië, een introductie De prehistorie op Sardinië De bronstijd op Sardinië: Het fenomeen van de nuraghi De Feniciërs op Sardinië De Punische overheersing van Sardinië De Middeleeuwen. Van Vandalen tot de Spaanse Aragonezen. Van het Koninkrijk Sardinië naar nu Cultuur van Sardinië De natuurlijke omgeving op Sardinië Reisinformatie voor Sardinië