De bronstijd op Sardinië: Het fenomeen van de nuraghi
De bronstijd op Sardinië: Het fenomeen van de nuraghi
Op Sardinië zijn overal in het landschap de karakteristieke torens terug te vinden die Nuraghi (enkelvoud Nuraghe) genoemd worden, al dan niet in vergevorderde staat van verval. Men heeft wel eens geschat dat er nu nog zo'n 6500 staan en dat het er veel meer zijn geweest, maar dat de stenen hergebruikt zijn voor latere constructies en wegenbouw . De term zou afgeleid zijn van het woord nur wat een hoop stenen betekent. De Nuraghi waren gebouwd door de Proto-Sarden (voorouders van de Sarden of Sardijnen), gemeenschappen van herders en landbouwers in de bronstijd 1.
Van Protonuraghe naar Nuraghe
In de vroegste fase waren de bouwwerken eenvoudig van opzet en leken meer op verhoogde platformen met een interne gang die met een stenen trap of houten ladder toegang gaf tot het platform zelf. Ze worden ook wel protonuraghe "a corridoio passante" (gang of doorgang) genoemd en een voorbeeld is te vinden in de Giara di Gesturi (Brunku Madugui) 2. 
De vorm evolueerde in die van de nuraghe, een ronde, konisch toelopende toren van gestapelde basaltblokken. Aan de bovenzijde werden T-vormige basaltblokken geplaatst waardoor een groter enigszins overhangend terras kon worden gemaakt. Van deze bovenzijde zijn alleen de stenen nog teruggevonden en er is geen intacte nuraghe meer te vinden. 
De meest simpele nuraghi hadden alleen een ruimte met een valse koepel, tholos genaamd, naar de vergelijkbare bouw van grafkamers uit de Myceense tijd 3. Een rondgaande trap binnen in de dikke muren van de nuraghe leidde naar boven naar het terras. Ondanks dat de torens in vorm op elkaar lijken zijn ze elk uniek in interne indeling en gebruikte materialen, dat laatste afhankelijk van de steensoorten in de directe omgeving 4.
Na de eerste fase van simpele torens (monotorri genoemd) ontstonden tussen de 14de en 9de eeuw voor Christus complexere structuren door het toevoegen van een of meer torens naast en rond de centrale toren. Voorbeelden hiervan zijn Nuraghe Losa bij Abbasanta, Su Nuraxi bij Barumini, Nuraghe Genna Maria bij Villanovaforru, maar ook elders staan complexe nuraghi 5. Aan Nuraghe Losa werden drie torens toegevoegd en later een muur met lagere torentjes daar omheen gebouwd. Su Nuraxi in Barumini kreeg vier torens om de centrale toren en in een latere periode een extra dikke muur wat de nuraghe het aanzicht van een onneembaar bastion gaf. Ook bouwde men rond de centrale torens een tweede muur met lagere torens. De complexere nuraghi zouden de machtscentra van de lokale heersers zijn geweest, wat ook wel wordt aangeduid als chiefdoms, maar het is onwaarschijnlijk dat ze als woonplaats werden gebruikt. Veeleer moet men denken aan een veilige plek voor de omwonenden en als bergplaats voor voorraden, wapens en alles wat men van waarde achtte 6.
 |  |
De nuraghe dorpen
Nabij sommige nuraghi zijn de fundamenten in steen van nuraghe dorpen terug gevonden. Men moet zich voorstellen dat op de cirkelvormige fundamenten in steen palen werden geplaatst in een punt en met takken afgedekt.
De binnenzijde werd dan met klei afgestreken en ook is het gebruik van kurk bekend als isolatie materiaal. De aanblik komt overeen met afrikaanse hutten (kraaldorpen) en zijn soms hier en daar nog terug te vinden in het landschap waar ze door herders nog altijd gebruikt worden als tijdelijk onderkomen (le pinnettas) 7. In de meeste dorpen is een bepaald type hut teruggevonden met een stenen ring in de vorm van een bank aan de binnenzijde; door archeologen de hut van de bijeenkomsten of vergadering gedoopt 8. In het midden bevond zich een ritueel object in de vorm van een schaal of zelfs een miniatuur nuraghe in steen.
Soms vormden meerdere hutten rond een binnenplaats de woonstede van een hele familie, inclusief een plaats om brood te bakken, graan te vermalen en soms zelfs om brons te smelten en te bewerken. In de dorpen is geen gemeenschappelijke open ruimte terug te vinden zoals gebruikelijk bij de Grieken bijvoorbeeld (agora) en de doorgangen tussen de hutten waren zo nauw dat men veronderstelt dat er ook geen grote dieren (runderen, schapen) gehouden konden worden binnen het dorp 9.
De grafstructuren: De Tombe di Giganti
De meest opvallende grafstructuren zijn de Tombe di Giganti. De naam is in de volksmond ontstaan en door de archeologen overgenomen. Er zijn er die 30 meter lang kunnen zijn. Opgezet met monolithen of net als de nuraghi met basaltblokken, konden deze meerdere graven bevatten als een soort massagraf. Aan de voorzijde stond een grote hoge platte steen geflankeerd door rijen in grootte aflopende stenen die een halfronde open plaats demarkeerden waar mogelijk de begrafenis rituelen plaats vonden 10.
De heiligdommen, het water als centrum van devotie
Een bijzonder type heiligdom dat met de nuraghe cultuur in verband wordt gebracht, maar mogelijk ook al eerder bestond, was de heilige waterput (pozzo sacro), gewijd aan de godin moeder van de aarde, de levensbrenger. Rond deze putten verrezen tempeltjes, hutten en dorpen. Ze waren in typisch nuraghe stijl met gestapelde blokken gebouwd, zoals te zien bij de waterput van Sant'Anastasìa in Sardara, of verfraaid door met mathematische precisie opgebouwde muren en trappen zoals te zien in de waterput van Santa Cristina bij Paulilatino of bij de waterput van Santa Vittoria nabij Serri 11. In de meeste gevallen was de ondergrondse waterput zelf bereikbaar door middel van een stenen trap en de ruimte onderin net als de nuraghe met een tholos (koepelvormige overkapping) afgedekt, met een gat in de punt van het plafond dat ter hoogte van het omliggende terrein zat. In de putten zijn veel votief geschenken teruggevonden; aardewerk maar ook bronzen beeldjes 12. Met het opkomende christendom zijn er bij de heidense heiligdommen kerkjes gebouwd ; een manier om de aanbidding om te buigen naar de christelijke kerk.
Cultuur, de bronzen beeldjes
De meest opvallende uiting van de nuraghe cultuur waren de bronzen beeldjes. In diverse musea in de wereld zijn deze bronzen beeldjes te bewonderen. Ze zijn niet alleen op Sardinië teruggevonden, maar ook in Etruskische graven. Het onderwerp kon variëren van krijgers en priesters, dieren zoals runderen en moeflons, tot scheepsmodellen versierd met vogels. Ze hadden vaak een religieuze betekenis en waren als votief geschenk voor de goden bedoeld 13. Hoewel Sardinië rijk is aan koper zijn er koperbaren (oxhide ingots) gevonden van Cypriotische oorsprong, een teken dat Sardinië gedurende de Nuraghe tijd in contact stond met het Midden-Oosten via Cyprus 14.
1 Lilliu 2006, p. 36; Melis 2003, p. 10
2 Lilliu 2006, p. 48-49; Melis 2003, p. 8,9; Webster 1996, p. 70; Lilliu 1982, p. 14; Manca Demurtas e Demurtas 1992, p. 176
3 Lilliu 2006, p. 36; Melis 2003, p. 10 e.v.; Lilliu 1982, p. 30
4 Webster 1996, p. 95
5 Lilliu 2006, p. 41-43; Webster 1996, p. 117; Melis 2003, p.18-19; Lilliu 1982, p. 62 e.v.
6 Lilliu 2006, p. 26; Webster 1996, p.129 e.v.
7 Lilliu 2006, p. 29; Melis 2003, p. 27
8 Webster 1996, p. 121
9 Melis 2003, p.28
10 Lilliu 2006, p. 51-61; Webster 1996, p.78-80; Melis 2003, p. 30-36
11 Lilliu 2006, p. 63 e.v.; Santillo Frizell 1992, p. 262 e.v.
12 Melis 2003, p.39 e.v. en Webster 1996, p.147, Lilliu 1982, p.160 e.v.
13 Lilliu 2006, p. 83-95; Lilliu 1982, p. 207
14 Webster 1996, p.198-206; Melis 2003, p. 55-62; Lilliu 1982, p.114; Stos-Gale and Gale 1992, p. 317 e.v.
Bibliografie
1. Melis, P. 2003, Civiltà Nuragica, Sassari
2. Lilliu, G. 1982, La Civiltà Nuragica, Sassari
3. Lilliu, G. 2006, Sardegna Nuragica, Nuoro
4. Manca Demurtas, L. e S. Demurtas 1992, Tipologie Nuragiche: I Protonuraghi con Corridoio Passante, in: Sardinia in the Mediterranean: A footprint in the sea, ed. R. H. Tykot and T.K. Andrews , Sheffield, p. 176-184.
5. Stos-Gale, Z.A. and N.H. Gale 1992, New Light on the Provenience of the Copper Oxhide Ingots Found on Sardinia in: Sardinia in the Mediterranean: A footprint in the sea, ed. R. H. Tykot and T.K. Andrews , Sheffield, p. 317-346.
6. Santillo Frizell, B. 1992, Phoenician Echoes in a Nuragic Building in: Sardinia in the Mediterranean: A footprint in the sea, ed. R. H. Tykot and T.K. Andrews , Sheffield, p. 262-270.
7. Webster, G.S. 1996, A Prehistory of Sardinia 2300-500BC , Sheffield
Vorige pagina Top Volgende pagina Sardinië, een introductie De prehistorie op Sardinië De bronstijd op Sardinië: Het fenomeen van de nuraghi De Feniciërs op Sardinië De Punische overheersing van Sardinië De Middeleeuwen. Van Vandalen tot de Spaanse Aragonezen. Van het Koninkrijk Sardinië naar nu Cultuur van Sardinië De natuurlijke omgeving op Sardinië Reisinformatie voor Sardinië