Om in het kort de prehistorie en de geschiedenis van Sardinië te beschrijven is geen gemakkelijke opgave. Er is veel bewaard gebleven dankzij het feit dat Sardinië dun bevolkt is en ongerepte gebieden kent, die ooit bewoond waren en weer verlaten zijn. Het bijzondere van dit verleden dankt het ook aan het feit dat Sardinië een eiland is met periodes van intensieve contacten maar ook van relatief isolement waardoor soms autonome ontwikkelingen plaatsvonden. Zo zijn er onverwachtse patronen die doen denken aan Spanje, Frankrijk, Noord-Afrika of zelfs het Midden-Oosten, dan weer unieke ontwikkelingen die nergens anders waarneembaar zijn. Vandaar dat Sardinië het middelpunt is geworden van studies van verschillende disciplines in de wetenschap, niet in de laatste plaats de archeologie, door vertegenwoordigers van universiteiten uit de hele wereld.

Het neolithicum en obsidiaan op Sardinië

Hoewel Sardinië geologisch gezien de oudste regio is van Italië, is het als laatste door de mens bevolkt. In de ijstijd, met een zeespiegel die aanzienlijk lager lag dan nu, was de afstand tussen de eilanden en het vasteland veel kleiner wat naar men aanneemt een oversteek mogelijk maakte. Bij Dorgali aan de oostzijde van Sardinië zijn sporen gevonden van de vroegste menselijke activiteit op het eiland ¹.

In het neolithicum was de uitgedoofde vulkaan, de Monte Arci, een van de centrale vindplaatsen van obsidiaan, het zwarte vulkanische glas. Dit gesteente, dat ook nu nog volop aan de oppervlakte te vinden is, werd, net als vuursteen bij ons in Nederland, gebruikt voor pijlpunten, speerpunten en snijwerktuigen.² In verscheidene delen van het westelijke Middellandse Zeegebied zijn artefacten van obsidiaan teruggevonden die te herleiden zijn tot vindplaatsen op de Monte Arci.

Datering met obsidiaan in de archeologie.

Een van de gebruikte methodes van datering in de archeologie is de mate van hydratatie van obsidiaan. Vanaf het moment dat het vulkanische glas in aanraking komt met (vochtige) lucht vormt zich een hydratatie laag, te herkennen aan het doffe bruin (zie foto). De dikte van die laag bepaalt dan de ouderdom van bijvoorbeeld een speerpunt of pijlpunt. Een pijlpunt uit het neolithicum zal dus nooit zo glanzen als pas bewerkt obsidiaan. Deze methode was ontwikkeld door de geologen Irving Friedman en Robert L Smith.

Van diverse culturen uit het neolithicum en calcolithicum (kopertijd) zijn sporen teruggevonden in de vorm van aardewerk, bewerkt bot of bewerkte stenen. Vaak kregen deze culturen de naam van de oorspronkelijke vindplaats, zoals de cultuur van Ozieri (ook wel San Michele) en de cultuur van Monte Claro ³. Uit deze periodes stammen ook de megalithische structuren die Dolmen genoemd worden en de in de rots uitgehouwen Domus de Janas, grafkamers (in de volksmond de huizen van de feeën), die nog in het landschap te zien zijn ⁴. Een van de belangrijkste vindplaatsen is de ziqqurath van Monte D'Accoddì bij Sassari, een trapeze vormige verhoging dat centrum zou kunnen zijn geweest van religieuze rituelen ⁵. Hoewel de vindplaatsen van deze culturen met name in het binnenland liggen, zijn ook sporen van een sub-Ozieri cultuur teruggevonden bij Cuccuru S'Arriu nabij Cabras aan de rand van het water ⁶. Net als in andere delen van zuid-west Europa verschenen de eerste megalithische structuren in de vorm van ommuring en lage torens (Sa Ureci te Guspini) in de periode van de cultuur van Monte Claro ⁷.

Periodisering naar Lilliu

Paleolithicum 8 tot ca 6000 voor Christus
Neolithicum 6000-2500 voor Christus
	Cultuur van Filiestru van 6000 tot 3730 ca.
	Cultuur van Bonuighinu van 3730-3300/3200 ca.
	Cultuur van Ozieri van 3300/3200 - 2480 ca.
Calcolithicum (kopertijd) 2500-1855 voor Christus
	Cultuur van Monte Claro 2480-1855
Nuraghe tijd (bronstijd en ijzertijd) 1855-238 voor Christus
	Archaische periode of Proto-nuraghe tijd (periode I) 1855-1490
	Midden nuraghe tijd (periode II en III) 1490-900
	Laat nuraghe tijd (IJzertijd) (periode IV) van 900 - 500
	Eindperiode nuraghe tijd (Punische tijd) van ca. 500-238 v. Chr
Romeinse tijd 238 v. Chr - 456 n. Chr.

bron: Lilliu 2003, p. 14, Webster 1996, p.14

Deze periodisering wordt overigens door een aantal wetenschappers bestreden. Zij laten de nuraghe-tijd eerder beginnen (2700 voor Christus) maar ook eerder ophouden (rond 1000 voor Christus), al werden de nuraghi ook na die tijd gebruikt. Het gebruik van de term nuraghe-cultuur komt voort uit de identificatie van de materiële cultuur met een 'volk' of volkeren en stammen met eenzelfde oorsprong. Terecht merken archeologen op dat artefacten uit contexten van nuraghi niet altijd deel hoeven uit te maken van een nuraghe-cultuur, en verwijzen naar de bronzen beeldjes die uit een late periode stammen. Meer dan te spreken over een nuraghe-cultuur, zou men moeten spreken van een nuraghe-tijdperk , die waarin de nuraghi gebouwd en gebruikt werden, ook al waren dat misschien mensen van andere herkomsten dan de oorspronkelijke bouwers ⁹.

Voetnoten:

voor verdere lezing zie het overzicht van de bibliografie

¹ Lilliu 2003, p. 25
² Tykot 1992, p. 57 e.v.
³ Lilliu 2003, p. 14 en p. 79 e.v.
⁴ Ferrarese Ceruti 1992, p.98-99
⁵ Lilliu 2003, p.96
⁶ Santoni 1992, p. 157 e.v.
⁷ Lilliu 2003, p. 152,153
⁸ lithicum is afgeleid van het Griekse woord lithos wat steen betekent. Paleo betekent oud en Neo betekent nieuw.
⁹ Manca 2004, p. 97 en 102

Bibliografie

1. Lilliu, G. 2003, La Civiltà dei Sardi, Nuoro [Heruitgave van: La civiltà dei Sardi, dal Paleolitico all'età dei nuraghi, Torino Nuova ERI 1988]
2. Tykot, R.H. 1992, The Sources and Distribution of Sardinian Obsidian, in: Sardinia in the Mediterranean: A footprint in the sea, ed. R. H. Tykot and T.K. Andrews, Sheffield, p. 57-70
3. Ferrarese Ceruti, M.L. 1992, Elementi Architettonici e del Culto Funerario nella Domus de Janas di Su Littu (Ossi-Sassari) in: Sardinia in the Mediterranean: A footprint in the sea, ed. R. H. Tykot and T.K. Andrews, Sheffield, p. 98-104
4. Manca, G., 2004, Il Nuraghe Losa e la Civiltà Nuragica, Ghilarza
5. Santoni, V., Cuccuru S'Arriu (Cabras). L'Orizzonte Eneolitico Sub-Ozieri in: Sardinia in the Mediterranean: A footprint in the sea, ed. R. H. Tykot and T.K. Andrews , Sheffield, p. 157-174
6. Webster, G.S. 1996 , A Prehistory of Sardinia 2300-500BC , Sheffield

Vorige pagina Top Volgende pagina

Index Sardinië

Sardinië, een introductie De prehistorie op Sardinië De bronstijd op Sardinië: Het fenomeen van de nuraghi De Feniciërs op Sardinië De Punische overheersing van Sardinië De Middeleeuwen. Van Vandalen tot de Spaanse Aragonezen. Van het Koninkrijk Sardinië naar nu Cultuur van Sardinië De natuur op Sardinië Reisinformatie voor Sardinië